Armoede vermindert het denkvermogen

Is armoede de kip of het ei van ons vermogen om goed te kunnen nadenken? Vroeger was de conclusie eenvoudig: een lager IQ leidt tot minder rijkdom en grotere armoede. Maar tegenwoordig weten we (dankzij wetenschappers als econoom Sendhil Mullainathan en psycholoog Eldar Shafir) dat armoede gelijk staat met een gemiddeld verlies van maar liefst 14 IQ-punten.

Dit is vergelijkbaar met één nacht slaapgebrek of met de negatieve invloed van alcoholisme op je verstand. Armoede is daarmee een extra element dat ervoor zorgt hoe goed of slecht jouw beslissingen zijn.

Hoe armer je bent, hoe minder waarschijnlijk het is dat je je medicijnen neemt. (Sendhil Mullainathan, 2013)

Het effect van armoede op het omgaan met levenstaken

Rijke mensen zijn zich tijdsbewust: tijd is geld. Maar wat was de exacte prijs van het toiletpapier dat ze gisteren in de winkel hadden gekocht? Een euro meer of minder doet er bij hen niet toe. Arme mensen aan de andere kant kennen de prijs tot op de laatste cent nauwkeurig.

De economoon Mullainathan merkt op dat wie arm is, zich juist moet concentreren op het moment zelf: huur voor de maand, rekeningen, eten voor de week. Er blijft daarom minder mentaal vermogen over voor financiële planning tot het vergelijken van werkaanbiedingen. En dat heeft weer een slechte invloed op de algehele financiële situatie en vermogen om goede beslissingen te nemen.

Wanneer we iets missen, wordt onze geest er automatisch door gegrepen volgens Mullainathan. Dit gebeurt letterlijk op het niveau van milliseconden, en is nauwelijks te bevatten. Iemand die bijvoorbeeld dorst heeft, neemt het woord water sneller waar, dan iemand die geen dorst heeft.

Door armoede heb je minder denkkracht en maak je dus meer korte termijn besluiten. Mensen hebben ’te veel aan hun hoofd’. De acute geldproblemen nemen je in beslag, daardoor is er minder aandacht voor de lange termijn en is men alleen bezig met zijn of haar primaire behoeften – Armoedefonds.

De groeiende complexiteit van ons financiële leven

Tot korte tijd geleden was het leven voor iedereen best simpel en overzichtelijk. Geld ging vooral nog contant, brieven kreeg je thuis gestuurd en bijvoorbeeld een gezondheidsverzekering of pensioen werden voor je geregeld. Dat is tegenwoordig wel anders, en moet je zelf financieel veel slimmer zijn.

Om een voorbeeld te geven: Iedereen heeft een bankrekening, mobiele telefoon, bank apps, een hypotheek of een auto nodig en vaak ook [leningen], toeslagen en een telefoon nodig. Bovendien moet je ook elk jaar belastingaangifte doen, verzekeringen regelen, eigen risico beoordelen, contracten afsluiten, enz. De hoeveelheid regels en complexiteit lijkt daarmee alleen maar toe te nemen. En dan hebben het nog niet eens gehad over andere lastige financiële onderwerpen zoals trouwen, scheiden, sterven en erfenis.

Daarnaast krijg je ook nog eens alleen maar meer post en meer rekeningen. Er valt dus gewoon steeds meer te regelen. En als je een keer iets niet goed regelt, of een rekening vergeet te betalen of nooit hebt ontvangen, dan kom je ook nog eens met incassobureaus of zelfs deurwaarders in aanraking, en moet je extra zaken regelen. Voor je het weet heb je extra schulden, en dat hoeft niet eens te gebeuren door een eigen fout.

denkvermogen en armoede
Iets wat op zich al ingewikkeld is, lijkt voor iemand in armoede nog lastiger.

Kritiek op het intelligentiequotiënt

Hoewel de theorie van het IQ algemeen wordt aanvaard, is er natuurlijk ook kritiek. Sommigen noemen de test zelfs een grotendeels pseudowetenschappelijk bedrog. Onderzoeker Nassim Nicholas Taleb beweert zelfs dat IQ gewoonweg niet werkt als meetmethode. Bovendien is de methode volgens hem immoreel omdat daarmee hele groepen (of zelfs landen) soms voor de rest van hun leven in een hokje worden gestopt.

Los van die kritiek valt er wel wat voor te zeggen om een IQ-test te gebruiken om het effect van armoede op ons denkniveau te bepalen. Wat we daarnaast zien, is dat IQ door de generaties heen een stijgende lijn laat zien. IQ-scores stijgen elke generatie in geïndustrialiseerde landen. Maar de uitdagingen van het leven, ook financieel, nemen eveneens toe. Het financiële budget wordt meer en meer een zaak die je moet beheren. Dus zelfs als we al slimmer worden, de complexiteit stijgt net zo hard mee.

Dus zelfs als we al slimmer worden, de complexiteit stijgt net zo hard mee.

Armoede: een vicieuze cirkel

Logischerwijs is de financiële huishouding voor veel mensen veel en lastig werk. Hiervoor zijn de meeste mensen gewoon niet opgeleid. Op de middelbare school krijg je bijvoorbeeld wel economieles, maar betrekkelijk weinig begeleiding in de fijne kneepjes van financiële huishouding.

Toch wordt van iedereen verwacht dat zij deelneemt en de financiële zaken op orde heeft. Hoe armer, hoe meer stress om de eindjes aan elkaar te knopen, hoe minder vermogen om goede beslissingen te nemen. En dus hoe groter het risico om verder in armoede te vervallen. Een vicieuze cirkel die moeilijk te doorbreken is.

Zelfs als er hulp mogelijk is, moet je wel in staat zijn om dat te vragen, dan ook nog eens hulp te vinden en tot slot hulp te krijgen. Hoe dan ook, de eerste stap is te erkennen dat je een probleem hebt. Vanuit zo’n stap kun je zeker weer vooruit.

Ik ben er meer voor om de producten te vereenvoudigen. En om betrouwbare hulp te bieden aan mensen die geen tijd hebben om urenlang contracten te lezen vanwege twee banen en kinderen. Als iemand ziek is, gaat hij ook naar de dokter – en probeert niet zelf een diagnose te stellen. (Eldar Shafir, 2017)

Wij van FiFi Finance nemen dit graag ter harte. We helpen graag mee de financiële geletterdheid te verbeteren door het financieel beheer voor iedereen te demystificeren.

Meer lezen